Site icon Rojgar Khoz

UGC NET Sanskrit Mock Test Day 3 Answer Key & Detailed Analysis (Code 25) | Tathastu Academy

Check the UGC NET Sanskrit Mock Test Day 3 Answer Key with detailed explanations and performance analysis (Code 25) . Improve your preparation with expert insights from Tathastu Academy.

1.ऋक्‌प्रातिशाख्यानुसारेण ‘ रक्तसञ्जा’ कस्य भवति ?

(A) अनुनासिकस्य ✓

(B) अनुस्वारस्य

(C) विसर्जनीयस्य

(D) जिह्वामूलीयस्य

सही उत्तर: (A) अनुनासिकस्यव्याख्या:

ऋक्प्रातिशाख्य के प्रथम अध्याय के सूत्र ‘अनुनासिको रक्तसंज्ञः’ (१.३७) के अनुसार अनुनासिक वर्णों को ‘रक्त’ संज्ञा दी गई है।

2.प्रकृतिः उपादानम्, कालः, भागः इत्येते प्रभेदाः भवन्ति –

(A) आभ्यन्तरतुष्टेः ✓

(C) मोहमहामोहयोः

(B) बाह्यतुष्टेः

(D) अशक्तेः

प्रकृतिः उपादानम्, कालः, भागः इत्येते भेदाः भवन्ति -सही विकल्प: (A) आभ्यन्तरतुष्टेः

व्याख्या:

सांख्यकारिका (सांख्य दर्शन) के अनुसार, ‘तुष्टि’ के नौ प्रकार बताए गए हैं, जिन्हें दो मुख्य श्रेणियों में विभाजित किया गया है:

आभ्यन्तर तुष्टि (Internal Contentment): ये संख्या में चार हैं:प्रकृति: यह मानना कि प्रकृति ही सब कुछ करेगी।उपादान: संन्यास आदि साधनों को ही मोक्ष का कारण मानना।काल: समय आने पर स्वतः मुक्ति हो जाएगी, ऐसा मानना।भाग्य (भाग): भाग्य से ही मोक्ष प्राप्त होगा, ऐसा विचार करना।

बाह्य तुष्टि (External Contentment): ये पाँच प्रकार की होती हैं, जो विषयों (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) से विरक्ति पर आधारित होती हैं।अतः, प्रकृति, उपादान, काल और भाग आभ्यन्तर तुष्टि के भेद हैं।

3.असमवायिकारणत्वम् एव अस्ति

(A) द्रव्यसामान्ययोः

(B) अभावसमवाययोः

(C) क्रियागुणयोः✓

(D) विशेषसमाहारयोः

प्रश्न का सही उत्तर (C) क्रियागुणयोः है।तर्कसंग्रह (वैशेषिक दर्शन) के अनुसार, कारण तीन प्रकार के होते हैं: समवायी, असमवायी और निमित्त। जो कारण कार्य या समवायी कारण में एक ही स्थान पर समवाय (inseparable) सम्बन्ध से रहता है, उसे असमवायिकारण कहते हैं।

चूँकि गुणों और क्रियाओं (कर्म) का आश्रय द्रव्य होता है, जब द्रव्य में कोई नया गुण या क्रिया उत्पन्न होती है (जैसे धागे में रूप का परिवर्तन या क्रिया होना), तो उसका असमवायिकारण क्रिया और गुण ही होते हैं। अतः यह “क्रियागुणयोः” है।

4.षट्‌कसम्पत्तिषु न स्तः-

(1) मुमुक्षुत्वम्

(2) तितिक्षा

(3) विषयः

(4) उपरतिः

समुचितमुत्तरं चिनुत –

(A) 1 एवम् 3 ✓

(B) 2 एवम् 3

(C) 3 एवम् 4

(D) 2 एवम् 4

वेदान्त दर्शन के ‘साधन चतुष्टय’ में वर्णित ‘षट्कसम्पत्ति’ (छह संपत्तियां) में विषय शामिल नहीं है ।

शम (मन का निग्रह/नियंत्रण)

दम (इन्द्रियों का संयम)

उपरति (सांसारिक भोगों और कर्मों से निवृत्ति)

तितिक्षा (सुख-दुःख, सर्दी-गर्मी आदि द्वंद्वों को सहन करना)

श्रद्धा (गुरु और शास्त्र के वचनों में विश्वास)

समाधान (मन की एकाग्रता या संशय रहित अवस्था)

(2) तितिक्षा, और (4) उपरति—ये सभी षट्कसम्पत्ति या मोक्ष के साधनों का अभिन्न अंग हैं, जबकि ‘विषय’ और मुमुक्षुत्वम् इसमें नहीं आता।

5.केन सह कस्य सम्बन्धः –

        सूची-1                          सूची-II

(a) अलङ्कारसर्वस्वम्                (i) अनन्तदास:

(b) काव्यादर्शः                     (ii) केशवभट्टारकः

(c) चित्रमीमांसा                    (iii) जयरथः

(d) साहित्यदर्पणम्                  (iv) धरानन्दः

समुचितं विकल्पं चिनुत –

(A) a-(i), b-(ii), c-(iii), d-(iv)

(B) a-(ii), b-(iii), c-(iv), d-(i)

(C) a-(iii), b-(ii), c-(iv), d-(i)✓

(D) a-(iii), b-(ii), c-(i), d-(iv)

संस्कृत ग्रंथों और उनके टीकाकारों (व्याख्याकारों) का सुमेलन करना है। सही मिलान इस प्रकार है:

सही सुमेलन:

     सूची-I (ग्रंथ)             सूची-II (टीकाकार)
(a) अलङ्कारसर्वस्वम्               (iii) जयरथः
(b) काव्यादर्शः                   (ii) केशवभट्टारकः
(c) चित्रमीमांसा                   (iv) धरानन्दः
(d) साहित्यदर्पणम्                (i) अनन्तदासः

व्याख्या:

• अलङ्कारसर्वस्वम्: इस पर ‘विमर्शिनी’ नामक प्रसिद्ध टीका जयरथ ने लिखी है।

• काव्यादर्शः: दण्डी के इस ग्रंथ पर ‘कुसुमप्रतिमा’ टीका केशवभट्टारक द्वारा रचित है।

• चित्रमीमांसा: अप्पयदीक्षित के इस ग्रंथ पर धरानन्द ने टीका लिखी है।

• साहित्यदर्पणम्: विश्वनाथ कविराज के इस ग्रंथ पर उनके पुत्र अनन्तदास ने ‘लोचन’ टीका लिखी है।

अतः, सही विकल्प

(C) a-(iii), b-(ii), c-(iv), d-(i) है।

6.मैक्समूलरमहोदयेन ऋग्वेदस्य का संहिता सम्पादिता?

(A) शाकलसंहिता✓

(B) वाष्कलसंहिता

(C) शांखायनसंहिता

(D) माण्डुकायनसंहिता

प्रश्न का सही उत्तर (A) शाकलसंहिता है।मैक्समूलर (Max Müller) ने सायण भाष्य के साथ ऋग्वेद की शाकल संहिता का ही सम्पादन किया था। यह ऋग्वेद की सबसे प्राचीन और मुख्य रूप से उपलब्ध शाखा है।

7.सांख्यमतानुमतं कथनद्वयं चिनुत –

(1) प्रकृतिः आत्मना आत्मानं बध्नाति

(2) प्रकृतिः आत्मना आत्मानं न बध्नाति

(3) प्रकृतिः पुरुषं बध्नाति

(4) प्रकृतिः आत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तत

समुचितमुत्तरं चिनुत –

(A) 1 एवम् 3

(B) 1 एवम् 4✓

(C) 2 एवम् 3

(D) 2 एवम् 4

प्रस्तुत प्रश्न सांख्यदर्शनस्य सिद्धान्तेषु आधारितः अस्ति। सांख्यकारिकायाः अनुसारम् अस्य उत्तरं निम्नलिखितेन प्रकारेण अस्ति:

सांख्यमतेन समीचीनकथनद्वयं चित्वा उत्तरं दीयते:

• कथनम् (1) प्रकृति: आत्मना आत्मानं बध्नाति: इदं कथनं सत्यम् अस्ति। सांख्यकारिकायाः ६२ तमे श्लोके उक्तम् अस्ति – “तस्मान्न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥” अर्थात् वस्तुतः न कोऽपि पुरुषः बध्यते न च मुच्यते, अपितु नाना आश्रया प्रकृतिः एव बध्यते, संसरति, मुच्यते च।

•कथनम् (4) प्रकृति: आत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते: इदमपि कथनं सत्यम् अस्ति। सांख्यकारिकायाः ५९ तमे श्लोके उक्तम् अस्ति – “रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् । पुरुषस्य तथात्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥” यथा नर्तकी रङ्गमञ्चे नृत्यं प्रदर्श्य निवर्तते, तथैव प्रकृतिः अपि पुरुषाय आत्मानं प्रकाश्य (दर्शयित्वा) निवर्तते।

अतः १ तथा ४ इति उभे कथने सांख्यमतानुसारेण सत्ये स्तः।समीचीनमुत्तरम् – (B) 1 एवम् 4

8.’वितर्कितः पुरा बुद्ध्या क्वचिदर्थे निवेशितः’ इत्यत्र

पुरा बुद्ध्या वितर्कितः कः?

(A) ध्वनिरूपः शब्दः

(B) स्फोटरूपः बौद्धशब्दः ✓

(C) बाह्योऽर्थः

(D) पूर्वोक्तेषु न कोऽपि

प्रस्तुत प्रश्न भर्तृहरि विरचित ‘वाक्यपदीयम्’ (ब्रह्मकाण्ड) की निम्नलिखित कारिका पर आधारित है:

वितर्कितः पुरा बुद्ध्या क्वचिदर्थे निवेशितः।शब्दस्तमर्थं प्रकाशयति…(वाक्यपदीयम् १.४७/४८ के सन्दर्भ में)

इस पंक्ति का अर्थ है कि बुद्धि द्वारा पहले जिसका विचार (वितर्क) किया गया और फिर किसी अर्थ में विनियुक्त किया गया, वह ‘बौद्ध शब्द’ (स्फोट) है।

सही विकल्प:(B) स्फोटरूपः बौद्धशब्दः।

व्याकरण दर्शन के अनुसार, बोलने से पहले शब्द बुद्धि में एक वैचारिक रूप (Intellectual form) में विद्यमान रहता है, जिसे स्फोट या बौद्ध शब्द कहा जाता है। बाह्य ध्वनि (ध्वनिरूप शब्द) तो केवल उस आंतरिक स्फोट को अभिव्यक्त करने का माध्यम मात्र है। अतः बुद्धि द्वारा पहले वितर्कित तत्व ‘स्फोट’ ही है।

9.अधोलिखितेषु ध्वनिपरिवर्तनस्य कारणं नास्ति –

(A) भावावेशः

(B) शीघ्रभाषणम्

(C) एकान्तवार्ता✓

(D) कृत्रिमता

उत्तरम्: (C) एकान्तवार्ता

व्याख्या:

भाषाविज्ञाने ध्वनिपरिवर्तनस्य आभ्यन्तर-बाह्यकारणेषु भावावेशः, शीघ्रभाषणं, कृत्रिमता च परिगण्यन्ते, परन्तु ‘एकान्तवार्ता’ ध्वनिपरिवर्तनस्य किमपि शास्त्रीयं कारणं नास्ति।(भाषा विज्ञान में ध्वनि परिवर्तन के आंतरिक और बाहरी कारणों में भावावेश, शीघ्र भाषण और कृत्रिमता को गिना जाता है, किंतु ‘एकान्तवार्ता’ इसका कोई शास्त्रीय कारण नहीं है।)

10.अधोलिखितेषु कः सामवेदस्य सप्तस्वरेषु न परिगण्यते?

(A) ऋषभः

(B) पञ्चमः

(C) उत्तमः✓

(D) मध्यमः

लिखितेषु सामवेदस्य सप्तस्वरेषु (C) उत्तमः न परिगण्यते।

विवरणम्:सामवेदस्य गायने सप्त स्वराः प्रयुज्यन्ते, येषां नामानि सन्ति:

१. प्रथमः (मध्यमः)

२. द्वितीयः (गान्धारः)

३. तृतीयः (ऋषभः)

४. चतुर्थः (षड्जः)

५. मन्द्रः (धैवतः)

६. अतिस्वार्यः (निषादः)

७. क्रुष्टः (पञ्चमः)

अत्र ऋषभः, पञ्चमः, मध्यमः च एतेषां सप्तस्वराणां अन्तर्गततया आगच्छन्ति, किन्तु ‘उत्तमः’ इति नाम्ना कश्चित् स्वरः नास्ति।

11.शब्दालङ्कारौ स्तः

(1) यमकम्

(2) रूपक

(3) उत्प्रेक्षा

(4) अनुप्रासः

समुचितमुत्तरं चिनुत –

(A) 1 एवम् 4✓

(B) 3 एवम् 2

(C) 2 एवम् 4

(D) 1 एवम् 3

संस्कृतसाहित्ये अलङ्काराणां मुख्यतया द्वौ भेदौ भवतः — शब्दालङ्कारः अर्थालङ्कारश्च।

• शब्दालङ्काराः: यत्र शब्दैः काव्यस्य शोभा वर्धते। अत्र यमकम् (1) तथा अनुप्रासः (4) शब्दालङ्कारौ स्तः।

• अर्थालङ्काराः: यत्र अर्थैः काव्यस्य शोभा वर्धते। अत्र रूपकम् (2) तथा उत्प्रेक्षा (3) अर्थालङ्कारौ स्तः।

अतः, ‘शब्दालङ्कारौ स्तः’ इति प्रश्नस्य कृते (1) यमकम् तथा (4) अनुप्रासः इति द्वयं समीचीनम्। एतस्य मेलनं (A) विकल्पे अस्ति।

12.‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते….’ इतीयं श्रुतिः विषयवाक्यम् अस्ति –

(A) जन्माद्यधिकरणस्य✓

(B) जिज्ञासाधिकरणस्य

(C) शास्त्रयोनित्वाधिकरणस्य

(D) आनन्दमयाधिकरणस्य

विषयवाक्यम्: ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते…’ इति श्रुतिवाक्यं तैत्तिरीयोपनिषदः (३.१.१) अस्ति।

सम्बन्धः : ब्रह्मसूत्रस्य प्रथमस्य अध्यायस्य प्रथमपादे द्वितीयं सूत्रं ‘जन्माद्यस्य यतः’ (१.१.२) इति अस्ति। एतस्य सूत्रस्य (जन्माद्यधिकरणस्य) मुख्यं विषयवाक्यम् एषा एव श्रुतिः अस्ति, यत्र ब्रह्मणः लक्षणं प्रतिपादितम् अस्ति।

प्रस्तुत प्रश्नस्य शुद्धम् उत्तरम् अस्ति: (A) जन्माद्यधिकरणस्य

13.महाभारतस्य कस्मिन् पर्वणि रामोपाख्यानं वर्तते ?

(A) वनपर्वणि✓

(B) शान्तिपर्वणि

(C) भीष्मपर्वणि

(D) अनुशासनपर्वणि

सही उत्तर: (A) वनपर्वणि

संक्षिप्त व्याख्या: महाभारत के वनपर्व में ऋषि मार्कण्डेय द्वारा युधिष्ठिर को भगवान राम की कथा सुनाई गई है, जिसे ‘रामोपाख्यान’ कहा जाता है। यह कथा पांडवों के वनवास के दौरान उन्हें धैर्य बंधाने के लिए सुनाई गई थी।

14.ध्वनेः प्रकारद्वयं भर्तृहरिमते किम् ?

(1) आहार्यम्

(2) वैकृतः

(3) संस्कृतः

(4) प्राकृतः

समुचितमुत्तरं चिनुत –

(A) 2 एवम् 4✓

(B) 1 एवम् 3

(C) 3 एवम् 4

(D) 1 एवम् 4

प्रस्तुत प्रश्न व्याकरणशास्त्रस्य भर्तृहरेः (वाक्यपदीयम्) सिद्धान्तेन सम्बद्धः अस्ति।

उत्तरम् –

भर्तृहरिमते ध्वनेः द्वौ प्रकारौ स्तः— प्राकृतध्वनिः तथा वैकृतध्वनिः।

१. प्राकृतध्वनिः (Prakrita Dhvani): एषः ध्वनिः स्फोटस्य अभिव्यक्तौ मुख्यकारणं भवति।

२. वैकृतध्वनिः (Vaikrita Dhvani): एषः ध्वनिः उच्चारणस्य वृत्तिभेदं (द्रुत-मध्यम-विलम्बित-कालम्) दर्शयति, परन्तु स्फोटाभिव्यक्तौ अस्य साक्षात् सम्बन्धः न भवति।

अतः दत्तविकल्पेषु २ (वैकृतः) तथा ४ (प्राकृतः) इति द्वयं समीचीनम्।समुचितमुत्तरम्: – (A) 2 एवम् 4

15.ऋग्वेदस्य उपनिषदौ स्तः

(1) तैत्तिरीयोपनिषद्

(2) ऐतरेयोपनिषद्

(3) बृहदारण्यकोपनिषद्

(4) कौषीतकि उपनिषद्

समुचितमुत्तरं चिनुत –

(A) 2 एवम् 4✓

(B) 1 एवम् 3

(C) 3 एवम् 4

(D) 2 एवम् 1

दिए गए प्रश्न का सही उत्तर विकल्प (A) 2 एवम् 4 है।

प्रश्न का विश्लेषण:

ऋग्वेद से संबंधित मुख्य उपनिषदें निम्नलिखित हैं:

ऐतरेयोपनिषद् (विकल्प 2)

कौषीतकि उपनिषद् (विकल्प 4)

अन्य विकल्पों का विवरण:

• तैत्तिरीयोपनिषद् (1): यह कृष्ण यजुर्वेद से संबंधित है।•बृहदारण्यकोपनिषद् (3): यह शुक्ल यजुर्वेद से संबंधित है।अतः, समुचित उत्तर (A) 2 एवम् 4 है।

16.शिव छाया = शिवच्छाया इत्यत्र प्रवृत्तानाम् अधोलिखितसूत्राणाम् उचितमनुक्रमं चिनुत –

(1) खरि च

(2) छे च

(3) झलां जशोऽन्ते

(4) स्तोः श्रुना शुः

समुचितं विकल्पं चिनुत –

(A) 1, 2, 4, 3

(B) 2, 1, 3, 4

(C) 2, 3, 4, 1✓

(D) 4, 3, 1, 2

व्याख्या और प्रक्रिया:

• शिव + छाया अवस्था में सूत्रों का अनुप्रयोग इस प्रकार होता है:

1-छे च (6.1.73): इस सूत्र से ह्रस्व स्वर (वकारोत्तरवर्ती ‘अ’) के बाद ‘छ’ होने पर ‘तुक्’ (त्) का आगम होता है।

•रूप: शिव + त् + छाया

2-झलां जशोऽन्ते (8.2.39): पदान्त ‘त्’ को जश्त्व (द्) आदेश होता है।

•रूप: शिव + द् + छाया

3-स्तो: श्चुना श्चु: (8.4.40): श्चुत्व संधि के नियमानुसार ‘द’ (त-वर्ग) के स्थान पर ‘ज’ (च-वर्ग) आदेश होता है क्योंकि आगे ‘छ’ (च-वर्ग) है।

•रूप: शिव + ज् + छाया

4-खरि च (8.4.55): चर्त्व संधि के नियम से ‘खर्’ (छ) परे होने पर ‘ज’ के स्थान पर प्रथम वर्ण ‘च’ आदेश होता है।

•रूप: शिव + च् + छाया = शिवच्छाया

सूत्रों का उचित क्रम (2) → (3) → (4) → (1) है।अतः, सही विकल्प (C) 2, 3, 4, 1 है।

17.महाभारताश्रितं भासविरचितं ग्रन्थद्वयं किमस्ति ?

(A)अभिज्ञानशाकुन्तलम्

(B) ऊरुभङ्गम्

(C) स्वप्नवासवदत्तम्

(D) दूतघटोत्कचम्

अधस्तनेषु समीचीनं विकल्पं चिनुत-

(A) a एवं d

(B) b एवं c

(C) c एवं d

(D) b एवं d ✓

b. ऊरुभङ्गम् : यह महाकवि भास द्वारा रचित एक प्रसिद्ध महाभारत-आधारित नाटक (एकांकी) है।

d. दूतघटोत्कचम् : यह भी महाकवि भास की महाभारत पर आधारित रचना है।(अन्य विकल्पों में, ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ कालिदास की रचना है और ‘स्वप्नवासवदत्तम्’ भास द्वारा रचित नाटक है जो उदयन की कथा (उदयनावसिका) पर आधारित है, न कि महाभारत पर।)

अतः महाभारताश्रित भासविरचित ग्रन्थ b और d हैं।

सही विकल्प है:(D) b एवं d

महाभारत पर आधारित (महाभारताश्रित) प्रमुख संस्कृत ग्रंथ, उनके विधा का प्रकार और उनके रचनाकारों (कर्त्ताओं) की सूची नीचे दी गई है:

1. महाकाव्य (Epic Poems)

किरातार्जुनीयम् – महाकवि भारवि

शिशुपालवधम् – महाकवि माघ

नैषधीयचरितम् (नैषधकाव्य) – श्रीहर्ष

नलचम्पू (गद्य-पद्य मिश्रित चम्पूकाव्य) – त्रिविक्रम भट्ट

भारतचम्पू – अनन्त भट्ट

2. भास रचित महाभारत-आधारित नाटक

महाकवि भास ने महाभारत की कथा पर आधारित कुल 6 नाटक लिखे हैं:

ऊरुभङ्गम् – महाकवि भास

दूतघटोत्कचम् – महाकवि भास

दूतवाक्यम् – महाकवि भास

मध्यमव्यायोगः – महाकवि भास

पञ्चरात्रम् – महाकवि भास

दूतकाव्यम् / कर्णभारम् – महाकवि भास

3. अन्य प्रसिद्ध संस्कृत नाटक (Dramas)

वेणीसंहारम् – भट्टनारायण

अभिज्ञानशाकुन्तलम् – महाकवि कालिदास (इसका मूल कथानक महाभारत के आदिपर्व के शकुंतलोपाख्यान से लिया गया है)

बालभारतम् (प्रचण्डपाण्डव) – राजशेखर

सुभद्रापरिणयम् – रामदेव व्यास

18.नाट्यशास्त्रे विश्वकर्मणा प्रेक्षागृहस्य त्रैविध्ये वर्णितम् ?

(A)विकृष्टम्

(B) त्र्यत्रम्

(C) चतुरस्त्रम्

(D) अष्टास्त्रम्

उपर्युक्तेषु समीचीनमुत्तरं चिनुत –

(A) a एवं b ✓

(B) a एवं d

(C) b एवं d

(D) c एवं d

प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः।

विकृष्टश्चतुरस्त्रश्च त्र्यस्त्रश्चैव प्रयोक्तृभिः॥

त्रिविधः सन्निवेशश्च शास्त्रतः परिकल्पितः ।

विकृष्टश्चतुरस्त्रश्च त्र्यस्त्रश्चैव तु मण्डपः ।।

प्रेक्षागृहों के तीन प्रकारनाट्यशास्त्र में इन आकारों को विभिन्न आकारों (बड़े, मध्यम, छोटे) और श्रेणियों (उत्तम, मध्यम, कनिष्ठ) में विभाजित किया गया है:

विकृष्ट (आयताकार – Rectangular):यह आकार मुख्य रूप से देवताओं के नाटकों और प्रदर्शनों के लिए उत्तम माना जाता है। इसकी आकृति आयताकार होती है।

चतुरस्त्र (वर्गाकार – Square):यह वर्गाकार प्रेक्षागृह मनुष्यों के लिए नाटकों के मंचन हेतु आदर्श माना गया है।

त्र्यस्त्र (त्रिकोणीय – Triangular):यह त्रिकोण आकार का नाट्यमंडप होता है।

इन तीन आकारों के अलावा, नाट्यशास्त्र में प्रेक्षागृहों की माप (जैसे १०८ हाथ, ६४ हाथ, और ३२ हाथ) के आधार पर इन्हें उत्तम, मध्यम, और कनिष्ठ (छोटे) श्रेणियों में भी बाँटा गया है।

19.ध्वन्यालोके प्रतीयमानस्य तृतीयः प्रभेदः कः?

(A) अलङ्कारादिः

(B) गुणादिः

(C) रसादिः ✓

(D) वृत्यादिः

ध्वन्यालोक में प्रतीयमान अर्थ (व्यंग्यार्थ) के तीन मुख्य प्रभेद माने गए हैं –

1.वस्तुध्वनि

2.अलङ्कारध्वनि

3.रसादिध्वनि (रस, भाव, रसाभास और भावाभास)

“तृतीयस्तु रसादिलक्षणः प्रभेदो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तः प्रकाशते ………….”

20.पूर्ववर्ती आचार्यस्य प्राथम्येन कालक्रमानुसारमुचितमुत्तरं निर्दिशत-

(a) क्षेमेन्द्रः

(b) अभिनवगुप्तः

(c) भरतः

(d) रुय्यकः

एषु क्रमं चिनुत-

(A) D-C-B-A

(B) C-B-A-D ✓

(C) A-D-B-C

(D) B-D-C-A

इन चारों आचार्यों का ऐतिहासिक कालक्रम (Chronological Order) सबसे प्राचीन से सबसे नवीन के अनुसार इस प्रकार है:(c) भरतः (समय: लगभग 400 ई.पू. से 100 ई. के मध्य) – यह भारतीय काव्यशास्त्र के आदिप्रवर्तक और सबसे प्राचीन आचार्य हैं।

(b) अभिनवगुप्तः (समय: 10वीं शताब्दी के अंत से 11वीं शताब्दी का प्रारंभ) – यह ध्वनि और रस सिद्धांत के महान व्याख्याकार हैं।

(a) क्षेमेन्द्रः (समय: 11वीं शताब्दी का मध्य, लगभग 1050 ई.) – यह आचार्य अभिनवगुप्त के ही शिष्य थे, जिन्होंने औचित्य संप्रदाय की स्थापना की।

(d) रुय्यकः (समय: 12वीं शताब्दी का पूर्वार्ध) – यह मम्मट के उत्तरवर्ती और अलंकार शास्त्र के मान्य कश्मीरी आचार्य हैं।

अतः विकल्पों के आधार पर इनका सही सांस्कृतिक और ऐतिहासिक क्रम (c)  (b)  (a)  (d) होगा।

21.संस्कृत-आलोचनापरम्परायां वाल्मीकिरामायणं कीदृशं काव्यं मन्यन्ते ?

(A)अरससिद्धकाव्यम्

(B) सिद्धरसकाव्यम् ✓

(C) असिद्धरसकाव्यम्

(D) सिद्धासिद्धरसकाव्यम्

आचार्य आनन्दवर्धन प्रणीत ध्वन्यालोक के तीसरे उद्योत में व्यञ्जक की दृष्टि से ध्वनि के स्वरूप का निरूपण करते हैं।

प्रबन्ध के रसाभिव्यञ्जकत्व का प्रथम हेतु –

सन्ति सिद्धरसप्रख्या ये च रामायणादयः।

कथाश्रया न तैर्योज्या स्वेच्छा रसविरोधिनी ।।

संस्कृत आलोचना परम्परा में वाल्मीकिरामायण को ‘सिद्धरस काव्य’ माना जाता है।आचार्य आनंदवर्धन और आचार्य अभिनवगुप्त जैसे आचार्यों ने इसे रस और ध्वनि के उत्कृष्ट उदाहरण के रूप में स्थापित किया है।

अतः विकल्प ‘B’ सही है।

22.रामायणस्य बालकाण्डस्य सर्गानुसारम् उपाख्यानानां समुचितः क्रमोऽस्ति

(A)शुनःशेपाख्यानम्-ऋष्यशृङ्गाख्यानम्-क्रौञ्चवधाख्यानम्-अहिल्योद्धाराख्यानम्

(B)क्रौञ्चवधाख्यानम्-ऋष्यशृङ्गाख्यानम्-अहिल्योद्धाराख्यानम्-शुनः शेपाख्यानम् ✓

(C)क्रौञ्चवधाख्यानम्-शुनःशेपाख्यानम्-अहिल्योद्धाराख्यानम्-ऋष्यशृङ्गाख्यानम्

(D)ऋष्यशृङ्गाख्यानम्-शुनःशेपाख्यानम्-अहिल्योद्धाराख्यानम्-क्रौञ्चवधाख्यानम्

वाल्मीकि रामायण के बालकाण्ड में इन आख्यानों का कालक्रमानुसार क्रम- क्रौञ्चवधाख्यानम्, ऋष्यशृङ्गाख्यानम्, अहिल्योद्धाराख्यानम्, और शुनःशेपाख्यानम् है।

23.सर्वप्राचीनरचनायाः प्राथम्येन कालक्रमानुसारमुचितमुत्तरं चिनुत-

(1) बुद्धचरितम्

(2) नैषधीयचरितम्

(3) स्वप्नवासवदत्तम्

(4) मुद्राराक्षसम्

एषु क्रमं चिनुत –

(A) 1 4 2 3

(B) 4 3 1 2

(C) 3 2 1 4

(D) 3 1 4 2 ✓

स्वप्नवासवदत्तम् (3): महाकवि भास द्वारा रचित यह नाटक सबसे प्राचीन है। इनका समय ईसा पूर्व पाँचवीं से चौथी शताब्दी माना जाता है।

बुद्धचरितम् (1): अश्वघोष द्वारा रचित यह संस्कृत महाकाव्य ईसवी सन की दूसरी शताब्दी (कुषाण काल) का है।

मुद्राराक्षसम् (4): विशाखदत्त द्वारा रचित यह ऐतिहासिक नाटक गुप्त काल (चौथी-पाँचवीं शताब्दी) का है।

नैषधीयचरितम् (2): महाकवि श्रीहर्ष द्वारा रचित यह प्रसिद्ध महाकाव्य 12वीं शताब्दी (उत्तरार्ध) का है।

अतः सही उत्तर विकल्प (D) 3 1 4 2 है।

24.भवभूतिकृतं रचनाद्वयं किमस्ति ?

(A) महावीरचरितम्, प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्

(B) उत्तररामचरितम्, महावीरचरितम् ✓

(C) अभिज्ञानशाकुन्तलम्, मुद्राराक्षसम्

(D) मृच्छकटिकम्, महावीरचरितम्

महाकवि भवभूति संस्कृत साहित्य के एक महान नाटककार थे। उन्होंने कुल तीन नाटकों की रचना की है –

उत्तररामचरितम्

महावीरचरितम्

मालतीमाधवम्

अन्य विकल्पों के रचयिता:

प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् – भास

अभिज्ञानशाकुन्तलम् – कालिदास

मुद्राराक्षसम् – विशाखदत्त

मृच्छकटिकम् – शूद्रक

अतः सही विकल्प (B) उत्तररामचरितम्, महावीरचरितम् है।

25.अशोकस्य गिरनार अभिलेखानां सन्दर्भ समुचितं कथनमस्ति-

(a) अभिलेखानां भाषा संस्कृतमस्ति

(b) अभिलेखानां भाषा प्राकृतम् (पालिः) अस्ति

(c) अभिलेखानां लिपिः देवनागरी अस्ति

(d) अभिलेखानां लिपि ब्राह्मी अस्ति

अधस्तनेषु समीचीनं विकल्पं चिनुत

(A) a एवं b

(B) b एवं c

(C) c एवं d

(D) b एवं d ✓

अशोक के गिरनार (जूनागढ़) शिलालेखों में देवनागरी लिपि और संस्कृत भाषा का प्रयोग नहीं किया गया है।) अतः समीचीन विकल्प:(D) b एवं d।

Follow our Tathastu Academy WhatsApp Channel – Click Here

Follow UGC NET Mock Test Group – Click Here

Exit mobile version